دسته: افسردگی

خواب و تعبیر رویاها

خواب و تعبیر رویا

مصطفی محمودی قهساره

کارشناس ارشد مشاور خانواده

۱۳۹۷/۱۱/۲۱

 

یک سوم حیات بشری را خواب‌ها تشکیل می‌دهند. خواب‌ها ارتباط ما با محرک‌های محیط پیرامون را بطور موقت قطع می‌کنند مگر اینکه شدت یک محرک به آستانه‌ای برسد که این ارتباط دوباره برقرار گردد (برعکس بیهوشی که باوجود محرک شدید هم ارتباط برقرار نمی‌شود). خواب‌ها، وضعیت استراحت ایجاد می‌کنند تا خستگی (در سیناپس‌ها) رفع گردد. خواب‌ها براساس ریتم شبانه‌روزی بوقوع می‌پیوندد و در انسان این مسئولیت برعهده بخشی از ساقه مغز می‌باشد. ریتم شبانه‌روزی در انسان‌ها بین ۲۴/۵ تا ۲۵/۵ ساعت می‌باشد که هسته‌های فوق کیاسمایی هیپوتالاموس مهم‌ترین نقش را در آن دارند و تخریب یا آسیب به این نواحی مغز باعث از بین رفتن چرخه زیستی در فعالیت‌های ریتمیک بدنی می‌شود. این هسته‌ها به روشنایی و تاریکی حساس هستند که بر اساس آن ساعت زیستی بدن تنظیم می‌شوند. بطور معمول برای انسان، به نسبت هر ۱۲ تا ۱۶ ساعت بیداری، ۶ تا ۸ ساعت خواب لازم است. در این مقاله سعی داریم خواب و عملکردهای آن را از منظر نوروفیزیولوژی و رویا و کارکردهای آن را از نگاه روانکاوی مورد بررسی اجمالی قرار دهیم و به پرسش‌های مد نظر پاسخ دهیم. خواب چیست و کارکرد آن چگونه است؟ رویا چیست و کارکرد آن چگونه است؟

از نظر نوروفیزیولوژی، عملکردهای خواب تعادل بخشی به سیستم مغزی و ذهنی است. در خواب قشر مخ به استراحت می‌پردازد تا توازن خود را بازیابد. خواب اختلالات شیمیایی مغز که در بیداری ایجاد شده را تصحیح و جبران می‌سازد. کارکرد خواب به تعالی و ترمیم و تنظیم درجه حرارت و حفظ انرژی نیز منجر می‌شود. در واقع خواب برای تکامل دستگاه عصبی مرکزی نقش مهمی ایفا می‌کند. همچنین خواب نقش موثری در تخلیه فشارهای هیجانی دارد و ازینرو سوپاپ اطمینانی برای ذهن محسوب ‌می‌شود. بعبارتی سیستم مغزی ما در خواب خود را بازیابی و بازسازی می‌کند. همچون اطاق بهم ریخته و شلخته‌ای که نیاز به مرتب‌سازی داشته باشد و این تعادل سازی مربوط به هیجانات هم می‌باشد. هیجاناتی که در بیداری و در ناخودآگاه واپس‌زده شده‌اند زیرا بخاطر تعارضات درونی حل و فصل نشده‌، ابراز نشده و یا ابرازگری‌شان نیمه کاره مانده است. از طریق خواب با ارضاء موارد سرکوب‌شده هیجانی، سیستم مغزی تعادل بخشی می‌کند. ضمناً از طریق امواج الکترونیکی نیز خواب‌ها قابل پیگیری هستند. امواج، بتا (بالای ۱۳ هرتز)، آلفا (۸ تا ۱۳ هرتز)، تتا (۳ تا ۸ هرتز)، دلتا (پائین‌تر از ۳ هرتز). بتا دارای بیشترین هرتز الکتریکی است و دلتا کمترین می‌باشد. در یک خواب متعارف مراحلی را می‌توانیم در نظر بگیریم. مرحله اول و دوم، خواب آلودگی، خواب سبک؛ مرحله سوم و چهارم، خواب عمیق؛ NONREM (75 درصد)، خواب فعال؛ REM (25 درصد و حدود ۹۰ دقیقه). خواب با نوع عمیق خود شروع می‌شود و سپس به خواب فعال و سبک می‌رسد و گردش آن دوباره اتفاق می‌افتد. با قرار گرفتن در محیط تاریک و ترشح ملاتونین از غده صنوبری تحت مدیریت هسته فوق کیاسمایی و ترشح سروتونین از هسته‌های سجافی (مراکز ناقل‌های عصبی مهاری گلوتامات، سروتونین و … کاهنده فعالیت و ضروری برای ایجاد خواب) خواب آلودگی ایجاد و با ترشح سروتونین از هسته‌های سجافی دستگاه فعال‌ساز صعودی مغز مهار می‌شود و سیستم مغزی از امواج بتا به سمت امواج آلفا و تتا چشم‌ها بسته و حالت استراحت حرکت می‌کند. ازینرو در صورت استفاده از داروهای آنتی‌گونیست سروتونین خواب رخ نخواهد داد و برعکس داروهای بنزودیازپین‌دار که شبیه گابا خواب آورند. خواب آلودگی حدود پنج الی ده دقیقه طول می‌کشد و اگر کسی در این مرحله بیدار شود، احساس خواب رفتن ندارد. دومین مرحله، خواب سبک تقریباً ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و مغز شروع به تولید امواج منظم و سریعی (دوکی شکل) می‌کند. دمای بدن شروع به کاهش و ضربان قلب شروع به کند شدن می‌کند (در این دو مرحله فرد براحتی بیدار می‌شود). بطور طبیعی بعد از ۹۰ دقیقه که فرد به خواب می‌رود، مرحله خواب فعال رخ می‌دهد. خواب فعال، با بازداری فعالیت‌های حسی در اندام‌های پیرامونی ولی با فعالیت‌های حسی در مراکز مغزی همراه است و ازینرو خواب متناقض نامیده می‌شود. بدین معنا که خواب متناقض شبیه به حالت بیداری است و فعالیت‌های مغز و فیزیولوژی همراه با امواج کم ولتاژ دندانه‌دار و فعالیت تتا و آلفای آهسته افزایش می‌یابد. در خواب فعال (محدوده تتا) فرکانس امواج بتدریج افزایش یافته و فرد به بیداری نزدیک می‌شود. در خواب فعال سیستم مغزی در حال فعالیت است، میزان مصرف اکسیژن شبیه حالت بیداری است، بجز عضلات پلک چشمی و بدنی تمام سیستم در حالت آلفا در حالت فعالیت هستند؛ پردازش مغز، حرکات چشمی، دندان قروچه، بالا رفتن ضربان قلب، دمای بدن، شنوایی صداها، فعال شدن حواس، نعوظ و …. . اما تونوس و تنود عضلانی وجود ندارد. در نوزادان این خواب حدود ۵۰ درصد خواب آنها را شکل می دهد ولی در دوران پیری بخاطر کاهش استیل کولین نسبت به افراد میانسال کاهش می یابد. مشکلات در خواب فعال می‌تواند خطرات اختلالاتی ایجاد کند. مثلاً احتمال سکته مغزی و قلبی در این بخش خواب بخاطر افزایش فعالیت دستگاه خودمختار سمپاتیک بیشتر است. کوتاه شدن ۹۰ دقیقه‌ای دوره نهفتگی خواب فعال موجب افسردگی و اختلال نارکولپسی (حمله خواب در بیداری) می‌شود. استفاده از داروهای سروتونینی (SSIRs) میزان و نوع غذاهای مصرفی می‌تواند موجب کاهش و سرکوب خواب فعال و رویابینی ‌شود. ازینرو کاهش خواب فعال (و افزایش خواب عمیق) در بهبود افسردگی موثر است (بعبارت دقیق‌تر با کاهش خواب عمیق و افزایش خواب فعال، فرد در زمان بیداری احساس خستگی خواهد داشت زیرا سیستم مغز استراحت بهینه نداشته است). در اختلال افسردگی نیز خواب دچار تغییراتی می‌شود (بی‌نظمی‌های چرخه شبانه‌روزی)؛ افزایش دامنه چرخه شبانه‌روزی، کاهش تناوب خواب، کاهش زمان نهفته خواب فعال و شروع زودتر آن، افزایش خواب فعال. در اختلال افسردگی بیدار شدن‌های مکرر در نیمه دوم خواب و وجود خلق افسرده در صبح دیده می شود ولی در اختلال افسردگی دو قطبی مشکل در تداوم خواب همراه با پرخوابی دیده می‌شود. (علت بیشتر بی‌خوابی‌ها بخاطر دسته‌ای از داروهای آرام‌بخش می‌تواند باشد زیرا مصرف آرام بخش‌ها موج بتا را افزایش می‌دهند. به همین خاطر برای رفع این مشکل برای اختلال در شروع خواب راملتئون، زولپیدم، تریازولام و برای اختلال در تداوم خواب، فلورازپام یا کولونازپام تجویز می‌شود).  تقدم و تاخر خواب از جمله موارد دیگر مهم است که در اختلالات خلقی تاخیر خواب رخ می دهد. (نور درمانی در این زمینه موثر است زیرا تاریکی سازی موجب ترشح ملاتونین و نور شدید سروتونین را تحریک می کند) ویژگی بدخوابی‌ها؛ مربوط به مراحل خواب عمیق می‌باشد. خواب عمیق در محدوده دلتا می‌باشد و مدت زمان آن دوره‌های ۲ ساعتی از ۸ ساعت خواب معمول می‌باشد. خواب عمیق (خواب آرامش‌زا) دارای چهار مرحله می‌باشد. نخست، فعالیت کم ولتاژ ۳ تا ۷ سیکل در ثانیه با موج تتا. دوم، فعالیت ۱۲ تا ۱۴ سیکل در ثانیه با امواج کمپلکس٫ سوم، فعالیت امواج آهسته و پردامنه ۲ سیکل. چهارم، با امواج آهسته و پردامنه. آشفتگی حین بیدار شدن از مرحله ۳ یا ۴ خواب عمیق ممکن است سبب مشکلاتی نظیر شب ادراری، خوابگردی (بیشتر در کودکان پسر) و کابوس و وحشت شبانه. همینطور بیدار شدن‌های سخت، عدم یادآوری اتفاقات شب گذشته …. (شیوع این موارد در کودکان احتمالا بخاطر عدم بلوغ دستگاه عصبی مرکزی بیشتر می باشد). ضمناً تفاوت کابوس با وحشت خواب چنینن است؛ کابوس در اواخر خواب ولی وحشت خواب در اوایل خواب اتفاق می‌افتد. کابوس در خواب فعال اما وحشت خواب در خواب متعارف (کل خواب) رخ می‌دهد. بیدار شدن در کابوس آسان‌تر ولی در وحشت خواب سخت‌تر است. کابوس در بیداری به یاد می‌آید ولی وحشت خواب در بیداری به یاد نمی‌آید. کابوس در همه سنین رخ می‌دهد اما وحشت خواب بیشتر در کودکان است. همچنین در خواب ممکن است بختک (آپنه) گزارش شود که بخاطر وقفه تنفسی محیطی و انسداد مجاری تنفسی یا وقفه تنفسی مرکزی که بخاطر ضایعه در ساقه مغز و مراکز تنفسی می‌باشد.

ادامه دارد ….

روانپویشی اختلال افسردگی

اختلال افسردگی از اختلالات شایع خلقی می باشد که معمولاً بصورت مزمن بیماران را درگیر می کند و همینطور در بیشتر اختلالات روانی دیگر نیز دیده می شود و شیوع زیادی را به خود اختصاص داده است(حدود ۵ تا ۱۷ درصد).  این اختلال می‌تواند از دوران کودکی آغاز شود اما متوسط سنی که بیشترین میزان در آن دیده می‌شود حدود ۳۰ تا ۴۰ سالگی است. این اختلال در خانم‌ها بیشتر از آقایان دیده می‌شود؛ یک دلیل آن می‌تواند مربوط به تغییرات هورمونی خانم‌ها باشد که آنها را مستعد افسردگی می‌کند.

ادامه مطلب

خواب و تعبیر رویاها

خواب و تعبیر رویا مصطفی محمودی قهساره کارشناس ارشد مشاور خانواده ۱۳۹۷/۱۱/۲۱ …

حریم های خصوصی در هنگامه های پیش از ازدواج

از ملموس ترین و مهم ترین حقوق شناخته شده آدمی مفهوم «حریم خصوصی» می …

دوره حساس کودکی

پیروان سنت رشد گرایی روسو (مثل مونتسوری، شاختر، پیاژه، گزل، چامسکی …